Rotterdam-Zuid tussen rook en staal

Het ritme van duizenden hamers. Stoom die uit ketels ontsnapt. Vonken uit de smederij. Scheepsfluiten op de Maas. Zo klonk Feijenoord ruim honderd jaar geleden. Het moet hier oorverdovend zijn geweest. Rond de scheepswerf groeide een compleet nieuw stuk Rotterdam. Waar ooit vooral polders, grienden en water lagen, ontstond een landschap van havens, spoorlijnen, fabrieken en arbeiderswoningen.

De vooruitstrevende scheepswerf van de Nederlandsche Stoomboot Maatschappij, waar we in het vorige verhaal over schreven, bleef niet lang een fabriek aan de Maas. Rond de werf veranderde Feijenoord in hoog tempo.

De opening van de Nieuwe Waterweg in 1872 gaf Rotterdam een directe verbinding met zee. De haven groeide snel en de werf groeide mee. Rond 1913 werkten hier meer dan tweeduizend mensen. Het terrein bestond inmiddels uit scheepshellingen, smederijen, gieterijen, ketelmakerijen, werkplaatsen en een ingenieurs- en tekenzaal. Hier werden schepen gebouwd voor de koopvaardij en de marine.

Ook buiten de werf veranderde het leven. Er kwamen arbeiderswoningen, cafés, winkels en scholen. Werk en wonen lagen letterlijk naast elkaar. De sirene bepaalde het begin van de werkdag. De Maas bracht hout, ijzer en steenkool naar de werf. Vanaf dezelfde kades vertrokken schepen die Rotterdam steeds sterker verbonden met andere steden en landen.

De geschiedenis van Feijenoord gaat dus over veel meer dan scheepsbouw. Rond de werf ontstond een compleet netwerk van arbeid, vervoer, grondstoffen en handel. De Maas verbond de stad met andere havens. De werf bracht werk. Nieuwe buurten groeiden mee.

Dat maakt deze plek ook nu nog bijzonder. Niet alleen om wat hier is gebouwd, maar om alles wat hier samenkwam.

Dat is precies waarom de biënnale hier plaatsvindt. SYSTEMS OF SUPPORT gaat over de systemen die een stad dragen. Op dit terrein zijn die al meer dan tweehonderd jaar zichtbaar. Misschien is dat wel de grootste les van deze plek: grote steden ontstaan nooit door één uitvinding of één gebouw, maar door mensen die samen iets opbouwen.