De toekomst van Gelderland in vier ontwerpend onderzoeken
"Gelderland, en meer specifiek de Veluwe, is de sleutel van de ruimtelijke toekomst van Nederland." Dat suggereert Ivar Branderhorst van Ziegler|Branderhorst tijdens de afsluitende ontwerpsessie van Ministerie van Maak! x Gelderland bij het Architectuur Centrum Nijmegen (ACN). Gedeputeerde Dirk Vreugdenhil van de Provincie Gelderland ontvangt het instemmend. Hij fluistert: dit is ook wat wij Den Haag proberen duidelijk te maken.
Sinds september 2025 werken het Ruimtelab van de Provincie Gelderland, het Ministerie van Maak! en vier geselecteerde ontwerpteams samen aan de vraag hoe Gelderland kan transformeren naar het land van melk en honing.
Op 16 april werden de onderzoeks- en ontwerpresultaten voor het eerst gepresenteerd bij de NYMA makersplaats, gehost door het ACN. Aan de hand van de thema's energie, water, natuur, voedsel en wonen onderzochten de teams verschillende scenario's. Onder leiding van Ministerie van Maak!-medeoprichter Kristian Koreman (ZUS) opende ACN Directeur Dave Willems de middag, onder toeziend oog van gedeputeerde Dirk Vreugdenhil. Samen werken aan de grote ruimtelijke opgave is zijn adagium.
De vier teams deelden hun onderzoek in een speeddate-formaat met het publiek. De resultaten van het onderzoek zijn in het najaar te zien in het Provinciehuis in Arnhem.
YIMBA!
Het gelegenheidsontwerpcollectief YIMBA! (Yes In My Back Achterhoek!) — bestaande uit KRAFT architecten, Urban Synergy, LANDLAB en COALstudio — zet in op serious gaming als methode. Centrale opgave in de Achterhoek is verdroging en waterberging. Hun focus ligt op het morfologisch potentieel van kleine laagtes in het landschap — 'poffertjes' — die nu onbenut blijven. Het ontwerp vraagt om luisteren, tijd nemen, en boeren en burgers de ruimte geven om samen vertrouwen op te bouwen. Een gezelschapsspel dat vanuit verschillende perspectieven werkt aan een gedragen toekomst: geen eindbeeld, maar ruimtelijke bouwstenen. Gronduitruil, recreatie, woonvormen en energieopslag vormen de basis voor wederkerigheid en beleid. Zo kan de Achterhoek in honderd jaar van waterafweermachine een nieuwe omgang vinden met vernatting, leefbaarheid en ecologie — stap voor stap, poffertje voor poffertje.
Team Ziegler|Branderhorst
In het ontwerpend onderzoek van Team Ziegler|Branderhorst staat de Veluwe centraal, rond één vraag: wat is natuur? Al sinds het begin van de jaartelling kent dit gebied allerlei vormen van gecultiveerde natuur, altijd in balans met de mens en het landschap. Pas relatief recent speelt een complexe kluwen van vraagstukken als verzuring, verdroging en versnippering van eigendommen — en door intensieve voedselproductie is het gebied verantwoordelijk voor zo'n 20% van de Nederlandse stikstofuitstoot. Is het tijd om de Veluwe volledig opnieuw in te richten?
Via een ambitieus herinrichtingsplan als natura-agrogebied — gekoppeld aan defensiestrategieën en -middelen — werpt het onderzoek een speculatieve blik op duurzame groene maakbaarheid. Ondergrondse waterstromen en opvangbekkens krijgen de vrije loop; productiebossen worden ingezet voor biobased bouwen; en in verfijnde verdichtingsstrategieën zoals huisvesting in 'ChickenCity' biedt Gelderland ruimte voor rewilding.
Team FARO & LOF
Team FARO & LOF werkt in het Rivierengebied en ontwikkelt een voorstel voor Stroomstad — wellicht de eerste Jetten-stad van Nederland. Vertrekkend vanuit de kwaliteiten van het Pannerdensch Kanaal combineren ze experimentele woonvormen met een nieuwe rol voor water. Door de waterstromen op de 'flipper' van het kanaal anders te organiseren wordt het oostelijk gebied beter bestendig tegen droogte. Waar 1200 kubieke meter water per seconde doorheen stroomt, wordt het landschap fundamenteel anders ingericht: laaggelegen gebieden voor waterafvoer en -opslag, hooggelegen gronden voor bebouwing. Volledig energetisch zelfvoorzienend wonen op palen in het landschap. De rivieren fungeren als mobiliteitshubs en infrastructuur voor waterstoftransport. In de verre toekomst: een energetisch reuzenrad met functionele, iconische en recreatieve waarde. De ansichtkaart van het verleidelijk wonen in Stroomstad kan zo naar de drukker.
Team LMNL & Dérive
Team LMNL & Dérive neemt de Betuwe/Bommelerwaard als casus en het thema voedsel als vertrekpunt. Vanuit cultuurhistorische analyse combineren ze een kassen-woonlandschap met seizoensgebonden arbeid — seasonal neighbours — en herstel van landschappelijke patronen en natuur. Hun onderzoek toont aan dat sinds de ruilverkaveling van 1962 een omkering heeft plaatsgevonden: grote boerderijen met uitgestrekt land en kleine kassen hebben plaatsgemaakt voor een landschap dat gedomineerd wordt door grootschalige kassen, met monodiversiteit en relatief lage woningdichtheid als gevolg.
De kern van hun ontwerp is het omarmen van het bestaande en het geven van mandaat aan de huidige tuinders om de klimaatdoelen van 2050 te halen. Via fiscale prikkels wordt het kassenlandschap omgezet naar een multifunctioneel cultuurlandschap. De ondernemers — zo'n zeven families — kunnen in een nieuwe publiek-private samenwerking zelf een betere balans organiseren tussen productiekassen, akkers, water, wonen en landschapsherstel: komgronden beter benutten voor waterretentie, leegstaande kassen omvormen tot biodiversiteitspockets, harde overgangen verzachten met gemengd programma.
